از سینمای هامون تا سینمای سنتوری،

حرکت زبان فارسی از حقیقت تا واقعیت

امروز نوزاد چندین ساله سینما، پس از پشت سر نهادن بیش از صد و ده سال فراز و نشیب، به عنوان پدیده اجتماعی فرهنگی عصر حاضر شناخته می شود. این هنر- صنعت- رسانه مورد توجه صاحبان اندیشه و صنعت قرار گرفت و با گذر از دوران بلوغ به جایگاهی رفیع و منزلتی خلیق نائل گشته است.سینمای امروز جهان به دستاورد پیشینیان در عرصه تصویر و صدا می بالد و دلیرانه و با شتاب به قصد تکمیل تکلیم زبان و گفتار خویش در جریان زمان به پیش می تازد. سینمای جسور امروز به الفبا و دستور زبان اختصاصی و بین المللی دست یافته است. اکران بین المللی تولیدات سینمایی، چه در سالن های مدرن خارجی و چه در قالب نسخه های دی وی دی کنار خیابان ها(!) در ایران، هر روز گسترده و گسترده تر شده و خواسته یا نا خواسته بر فرهنگ و زبان ما تاثیر میگذارند.

گفتگوی زیر پیرامون شناخت و آسیب شناسی وضعیت ترجمه و زیرنویس آثار سینمای جهان به زبان فارسی، حاصل گپی طولانی، بهاری و صمیمانه با احمد ایرانمنش یکی از اساتید خوش بیان و صاحب سبک، از نظرتان میگذرد.

 *****

برای رسیدن به نوعی تعریف از زبان و شناخت جایگاه مترجم درایجاد ارتباط اجتناب ناپذیر بشر امروز با جوامع غیر هم زبان خود، ارتباط سینما با زبان را چگونه می بینید؟

           اجازه بده برای پاسخ به یک مقدمه کلی و نگرش تاریخی درباره زبان و انسان اشاره کنم. براساس نظریات دانشمندان ما شرقیان انسان را حیوان ناطق و مکاتب غرب انسان را حیوان عاقل می دانند و به طور کلی باید توجه داشته باشیم بشر برای زبان جایگاه ویژه ای قائل می شود. اما بریا معطوف شدن به محوری که مشخص شد باید به این نکته اشاره کنیم که زبان در قرن بیستم به عنوان یک وسیله ارتباطی و ابزار توانمند در اختیار دانشمندان و فلاسفه قرار گرفت و آنها زبان را به آزمایشگاهی برای بررسی نظریات و عقاید مختلف خود تبدیل کردند. در بررسی قرن بیستم متوجه شکوفایی پدیده ای ارتباطی به نام سینما می شویم. این دوران به دلیل تاثیر مکاتب فلسفی و علوم انسانی، عصر فلسفه زبان نامگذاری شده است. 

 آیا می توانیم بگوییم زبان وسیله انتقال تفکر و اندیشه بشر است؟

           بله اما این موضوع کمی مبهم است، برای روشن شدن این تعریف به یک مثال اشاره می کنم، من چند وقت پیش در یک آموزشگاه زبان به جمله ای برخوردم که به دیوار نصب شده بود:

            Language is the dress of thought . . .     

زبان لباس تفکر است ...

          همینطوره ... اما من با این جمله کمی مشکل دارم، به نظر من این زبان نیست که لباسی برای تفکر است، و باید به این مسئله عمیق تر نگاه کنیم، زیرا خود زبان نیست که لباس تفکر است و این سبک و فرم زبان که ما به کار می بریم لباس تفکر به حساب می آید. ما سبک را همان style زبان می دانیم که با خود زبان تفاوت دارد، یعنی رسمی بودن، عامیانه بودن و یا محاوره بودن زبان است که نشانگر چگونگی لباس زبان است. باید به این مهم توجه داشت که هر شخصیت و کاراکتری سبک زبانی مخصوص به خود را دارد اما شاید زبان کاراکترها با هم تفاوت نداشته باشد. 

  اضافه کردن سبک و فرم در مرحله انتقال معنا و محتوا از زبان مبرا به زبان مقصد کار بسیار دشواری است و نیاز به تجربه و تبحر دارد، در ترجمه فیلم های سینمایی که با انواع و اقسام سبک ها و فرم های زبانی مواجه هستیم چه اتفاقی می افتد؟

           امروزه در ترجمه فیلم های سینمایی معمولا سبک و فرم زبان در نظر گرفته نمی شوند، چه ترجمه هایی که برای زیرنویس شدن صورت می گیرند و ترجمه هایی برای دوبله فیلم ها ارائه می شوند. به طور کلی کاری که مترجمان آماتور فیلم های سینمایی انجام می دهند، معمولا ساده ترین شکل برگردان مفهوم دیالوگ کاراکترها و یا نریشن فیلم ها است و در اغلب موارد سبک و فرم زبان از بین رفته اند وتماشای آن فیلم بخشی از جذابیت خود را از دست داده است. 

 معمولا تماشای فیلم های زبان اصلی با زیرنویس فارسی برای تماشاگران عام جذاب نیست، من خودم این را در فستیوال ها و جشنواره های  معتبری مثل جشنواره فجر بررسی کردم، زیرنویس فیلم های سینمایی معمولا دارای ضعف ها و کمبودهایی هستند، از فونت ها و رنگ های نامناسب زیرنویس گرفته تا زمان هر خط زیرنویس که گاها حتی جا به جا می شوند و دیالوگ بازیگری با زیرنویس بازیگر دیگر همزمان می شوند، و احساس می شود این زیرنویس با سهل انگاری ترجمه و ساخته شده اند...

           این مساله دلایل مشخصی دارد، معمولا زیرنویس فیلم های سینمایی به دو شکل انجام می شوند، بخشی در داخل کشور و بخشی در خارج. بخشی که در ایران است معمولا از شرایط بهتری برخوردار است و معمولا این ترجمه ها که برای دوبله ارائه می شوند با نظارت کافی همراه هستند، اما بخش اعظم ترجمه و زیرنویس فیلم های روز درخارج از کشور و معمولا درکشور امارات و یا در داخل کشور اما بدون نظارت کافی انجام می شوند، به طور کلی ترجمه ها و زیرنویس هایی که بدون نظارت ارگان یا نهاد خاصی انجام می شوند از کیفیت مناسب برخوردار نیستند و شاید هم چندان بیراه نباشد که بگوییم این ترجمه ها هم به لحاظ علمی و زبان شناختی و هم به لحاظ درنظر نگرفتن بعد اخلاقی و اجتماعی خسارات غیرقابل جبرانی را به بدنه علمی و فرهنگی جامعه وارد کرده اند. 

 خب اجازه بدهید این دو مقوله علمی و اخلاقی را جداگانه بررسی کنیم، در نخست از منظر زبان شناختی و علمی به قضیه نگاه کنید...

          من اخیرا یک جریان تحقیقی و علمی بین دانشجویان رشته مترجمی زبان انگلیسی قم راه انداخته ام که به مرحله جمع بندی رسیده است، اینکه تعدادی از دانشجویان علاقه مند به هنر سینما تعداد کثیری آثار سینمای جهان را مورد بررسی قرار دادند، بطوریکه ترجمه فارسی و اصل متن انگلیسی فیلم ها را به طور مقابله ای مورد بررسی قرار دادند، حاصل این تحقیق بلند مدت اثبات عینی یک سری از نظریات علمی درباره ترجمه است که در حوزه ترجمه فیلم سینمایی دریچه ای متفاوت پیش روی ما قرار می دهند. در بررسی نتایج این تحقیق علمی به این نتیجه رسیده ایم که در ترجمه های امروز فیلم های سینمای جهان از زبان غیر فارسی به فارسی، اصطلاحات و تعابیر خاص آن زبان ها به میزان گسترده ای حذف شده اند، و همچنین دژ واژه های بکار رفته درزبان انگلیسی تقلیل معنایی پیدا کرده اند و ساختارهای معنا محور زبان های غیرفارسی که در زبان های مبدا بسیار متداول و با اهمیت هستند در مرحله ترجمه به زبان فارسی الکن و مبهم مانده اند و ...

 با توجه به این لیست که شما ارائه دادید می توان گفت که مترجمان نقش خود را به خوبی ایفا نکرده اند، اما واقعا یک مترجم در چه سطحی توانایی ارائه ترجمه ایده آل و مطلوب از یک فیلم سینمایی را پیدا خواهد کرد؟

          مشخص است که امروز ترجمه فیلم های سینمایی توسط نهاد یا ارگان های علمی و سازمان یافته انجام شوند، امروز ما در فیلم های آسیای شرقی و بعضی از فیلم های هالیوود بحث جدی سبک گفتار و لحن زبانی را داریم و نباید فراموش کنیم که سبک های متفاوت گفتاری که برای کاراکترهای متفاوت در نظر گرفته می شوند، آگاهانه و در راستای شخصیت پردازی و داستان گویی هستند، اما ما معمولا هنگام تماشای نسخه های زیرنویس شده فیلم های سینمایی شاهد هستیم که این ویژگی ها و قابلیت های زبانی در مرحله ترجمه کشته می شوند و از بین می روند. باید توجه داشته باشیم که همانطور که ما در ادبیات داستانی، نقاشی، موسیقی و شعر ویژگی های فرم گرایانه و ساختاری جذاب کننده وجود دارد، در ادای زبان و گفتار هم در مرحله بازآفرینی و ترجمه بسیاری از ویژگی ها و جذابیت های بالقوه زبانی از دست می روند.

شاید زبان مقصد که همان زبان فارسی باشد، قدرت و پتانسیل پذیرش این گونه بازی های فرمی که مثلا در زبان انگلیسی و بویژه لهجه امریکایی وجود دارد را نداشته باشد؟

           نه اینگونه نیست... چرا که زبان فارسی از پیچیدگی ها و انعطاف پذیری های اتفاقا محسور کننده ای برخوردار است. از نگاه من شتاب زدگی در ترجمه و بی کفایتی مترجمان عامل این احساس کمبود است، شما صنایع ادبی و ارائه های غنی در زبان فارسی را در نظر بگیرید، اگر مترجمی با شعور و سواد اقناع کننده ای متنی را به زبان فارسی ترجمه کند، این مشکلات کاهش می یابند اما دیده می شود  در ترجمه فیلم های سینمایی کمتر این اتفاق بیافتد. من کتاب <زبان مخفی> را به همه علاقه مندان به ترجمه پیشنهاد می کنم، که در این کتاب بخشی از ظرایف و زیبایی های زبان فارسی را می شناساند. اگر ما مترجمی داشته باشیم که با اشراف بر این گونه زیبایی های بی نظیر زبان فارسی ترجمه کند، به شرایط و نتایج بهتری دست پیدا خواهیم کرد.

 احساس می کنم شما جایگاه ویژه ای برای ترجمه یک فیلم سینمایی ترسیم می کنید؟

           ببین ما امروز آگاهانه یا ناآگاهانه قبول کرده ایم که ترجمه یک فیلم سینمایی با ترجمه یک کتاب علمی یا متن دیگر متفاوت است، پس مترجمان فعال در این زمینه نیز باید یک دسته ویژگی های منحصر به فرد داشته باشند، مترجمی که قرار است یک فیلم سینمایی ترجمه کند می بایست نه تنها به گرامر زبان های مبدا و مقصد اشراف کافی داشته باشد، بلکه فرهنگ و آداب هر دو زبان را بشناسد. از طرف دیگر تبحر و تعهد ویژه در تعدیل و انتقال مفاهیم و موقعیت های مبتذل و گاها قبیح فیلم های سینمایی یکی از نیازهای مترجم فیلم سینمایی است و این مسئولیت بسیار خطیر و مهم است چرا که وقتی یک فیلم سینمایی ترجمه و زیرنویس شده و وارد بازار می شود، مخاطبین بسیار بسیار زیادی خواهد داشت، پس مترجم نباید بدون در نظر گرفتن شرایط فرهنگی زبان مقصد ترجمه خود را ارائه دهد.

 یک اصل مهم در اصول و مبانی نظری ترجمه وفاداری مترجم به متن اصلی در زبان مبدا و در مورد گفتگوی ما فیلم های سینمایی است، اما این مساله را با بحث نقش اخلاقی مترجم در جامعه فرهنگی را چگونه همخوان می کنید؟

        بحث لزوم وفاداری معنایی و منظور شناختی یک مترجم به زبان مبدا در ترجمه به زبان مقصد که کاملا واضح است و نیاز به توضیح و تفسیر ندارد، و اتفاقا کار دشوار مدیران دوبلاژ و یا مترجمان فیلم های سینمایی به لحاظ گوناگونی و تنوع شخصیت ها و موقعیت ها به دلیل همین تمایل و الزام به وفاداری آنها است. معتقدم ترجمه یک فیلم سینمایی کاری بس دشوار و پرزحمت است که مترجم باید با بهره گیری از خلاقیت و ذوق ادبی خود این کار را انجام دهد. اما من همیشه گفته ام و اینجا هم دوباره تکرار می کنم که معتقد به نظریه علم برای عالم، علم برای مردم هستم، و این مشخص است که ما مخاطبین یک فیلم سینمایی را با مخاطبین یک متن تخصصی پزشکی درباره بدن انسان از هم جدا می کنیم، مترجم سینمایی نمی تواند بدون درنظر گرفتن شرایط اعتقادی و ظرفیت های جامعه خود یک فیلم سینمایی را که بلاشک برای نمایش عمومی چه از تلویزیون و چه در اکران بین المللی امروز که توسط دستگاه های دی وی دی خانگی شکل گرفته اند، ترجمه کند، چرا که تاثیرات مخربی دارد.

لطفا در این مورد بیشتر توضیح بدهید؟

        اجازه بده من یک مساله ای را اینجا مطرح کنم. ما در علم فلسفه به دو مفهوم حقیقت و واقعیت برمی خوریم و همانطور که مشخص است حقیقت همان چیزی است که باید باشد، اما واقعیت چیزی است که در حال حاضر ما با آن مواجه هستیم. در سینمای ایران کاربرد دژ واژه ها از دوران فیلم هامون شروع شد و اخیرا در فیلم سنتوری میزان استفاده از این دژ واژه ها به وضعیت تهدید کننده و خطرناکی رسیده است، می خواهم نتیجه گیری کنم که این راحتی استفاده از کلمات رکیک و زننده در زبان فارسی و حتی گفتار طبقات عمومی جامعه که فیلم سنتوری آن ها را بازتاب می دهد، چندان بی تاثیر نیست از ترجمه سهل انگارانه و بدون نظارت و کنترل فیلم های سینمایی بویژه آثار هالیووی که شاید این بافت گفتار آزاد در آن فرهنگ ها معمولی، روتین و اتفاقا طبیعی باشد. من فیلم هامون را حقیقت و فیلم سنتوری را واقعیت در نظر می گیرم. زبان فارسی در بازه زمانی فاصله ساخته شدن این دو فیلم از حقیقت به سمت واقعیت حرکت کرده است. البته من دراین شرایط سخیف ترجمه با پاک کردن و از بین بردن صورت مساله موافق نیستم و این را قبول دارم که نباید واقعیت را انکار کرد و حتی می گویم باید با آن مشکل داشته باشیم. اما پس از پذیرفتن واقعیت باید تلاش کنیم و خودمان را به زحمت بیندازیم که واقعیت را کنترل کنیم، اصلاح کنیم. این مساله را نمی توان نادیده گرفت که آشفتگی و فقدان کنترل و نظارت بر ترجمه سهل انگارانه فیلم های سینمایی از زبان دیگر به زبان فارسی تاثیرات و خسارات غیرقابل جبرانی بر پیکره علمی و فرهنگی زبان فارسی وارد کرده است و ما باید در راستای برطرف کردن این ضایعات نظام زبان فارسی تلاش کنیم. 

 در پایان از اینکه امکان این گفتگو را به من دادید تشکر می کنم.